Wat is botulisme?

Botulisme ontstaat door de giftige stof botuline, die door de bacterie Clostridium botulinum wordt geproduceerd. Het is één van de sterkst werkende bacteriegiffen (toxinen) die op de aarde aanwezig zijn. Van Clostridium botulinum zijn zeven verschillende toxinetypen bekend, die met de letters A t/m G worden aangeduid.

Mens en dier bezitten voor de verschillende toxinetypen een uitéénlopende gevoeligheid. Zo is de mens gevoelig voor de toxinetypen A, B, E en F en lezen we wel eens in de krant dat een voedselvergiftiging met botuline is geconstateerd. De toxinetypen C en D zijn vooral verantwoordelijk voor het optreden van botulisme bij dieren. Type A komt in Nederland niet voor, maar wel in bijvoorbeeld de VS, Canada en Rusland. De beide andere voor de mens gevaarlijke typen zijn overal zeldzaam.

De sporen van de bacterie Clostridium botulinum worden in besmette gebieden in bodem en modder gevonden en zijn tevens bij de meeste vogels inactief aanwezig in het maagdarmkanaal. De bacterie levert op zichzelf nog geen gevaar op, maar vooral de omstandigheden bepalen of er een optimale situatie ontstaat waarbij de bacterie kan groeien, waarbij dan de zeer gevaarlijke toxinen worden geproduceerd.

Ontstaan

Botulisme is geen infectie, maar een vergif dat geproduceerd wordt bij de stofwisseling van de bacterie. Het wordt mogelijk geproduceerd in levende dieren, maar normaal gebeurt dit in rottend organisch materiaal, zoals kadavers. De botulismebacterie ontwikkelt zich in stilstaand water met een temperatuur boven de 20° Celsius.

Voor deze anaerobe bacterie die gedijt in veelal zuurstofarm water, ontstaat in zo’n situatie een ideale leefomgeving, waarin hij zich explosief kan voortplanten. Als de bacterie in Nederland wordt geconstateerd, gaat het meestal om het C-type. Deze is zeer giftig voor watervogels en vissen, maar ongevaarlijk voor de mens. Eén gram van dit besmette materiaal kan al dodelijk zijn voor een dier.

Vooral in een kadaver kan de botulismebacterie zich snel vermeerderen. De snelle verspreiding vindt vooral plaats door maden en vliegen die groeien in het kadaver. Deze maden en vliegen zijn immuun voor dit type gif maar kunnen worden opgepikt door andere dieren. Deze dieren sterven op hun beurt door het gif dat de bacterie in de maden aanmaakt zodat er een nieuwe gifproducerende haard ontstaat.

De incubatietijd (afhankelijk van de opname van het gif) van de botulismebacterie strekt zich uit van een halve dag tot een week. Trekkende vogels of andere dieren zijn daardoor in staat het gif over grotere afstanden te verspreiden en daar een nieuwe besmettingshaard te laten ontstaan.

Botulismeslachtoffers

Botulisme treedt hoofdzakelijk bij watervogels en roofvogels en sommige soorten (aasetende) zoogdieren en vissen op, wanneer zij voedsel eten dat hoge concentraties botulinetoxinen bevat.

Ziekteverschijnselen

Bij een met de botulismebacterie vergiftigde vogel ontstaan (afhankelijk van de ernst van de besmetting) na enkele uren al slik-, ademhalingsstoornissen en verlammingsverschijnselen aan de poten, de vleugels en de nek. Rillingen, diarree en verenverlies kunnen eveneens optreden. Botulismeslachtoffers krijgen moeilijkheden bij het opstijgen en landen en later kunnen zij niet meer lopen of vliegen. Zij zitten dan in elkaar gezakt met afhangende vleugels. In een volgend stadium vallen de oogleden dicht, raken zij in coma en sterven. Voor de meeste watervogels geldt dat zij op den duur door de verlammingsverschijnselen hun kop niet meer boven water kunnen houden en zullen verdrinken voordat zij daadwerkelijk aan de vergiftiging sterven. Doordat het kadaver van deze dieren in het relatieve warme water blijft drijven hebben maden en vliegen ruimschoots de kans om zich daarin te nestelen.

Preventie

De verspreiding van botulisme kan worden voorkomen door dode dieren (vogels en vissen) zo snel mogelijk uit het besmette water te halen. Aan te raden is om dit niet zelf te doen maar hiervoor de gemeente of het waterschap te bellen. Waarschuw deze instanties altijd als u dode of verlamde dieren ziet. Deze instanties zorgen voor de verwijdering en vernietiging van deze dieren en bieden zieke dieren zo nodig aan bij vogelasielen of -hospitalen.

Met name de gemeente speelt de belangrijkste rol bij het voorkomen en bestrijden van botulisme. De gemeente haalt de besmette dode dieren weg en laat ze onderzoeken. Dode dieren worden volgens de richtlijnen van de Destructiewet vernietigd. Wanneer nodig plaatst de gemeente borden met waarschuwingen voor botulisme.
Wateren die ieder jaar weer een haard van botulisme zijn, kunnen worden uitgediept, of regelmatig worden doorgespoeld waardoor wordt bereikt dat de watertemperatuur minder snel oploopt en de botulisme bacterie geen kans krijgt. Ook het doorspoelen van het stilstaande water helpt tegen botulisme.

Veelal heeft de gemeente of het waterschap waarin men woont een folder samengesteld over botulisme. Hierin staat alle nuttige informatie en adressen voor het melden van botulisme.
Een van de maatregelen om verdere verspreiding van de botulismebacterie te voorkomen is het niet voeren van watervogels in een besmet water. Voeren trekt altijd veel vogels aan en deze vergroten de kans op of verspreiding van botulisme.

Besmette nog levende dieren hebben nog een overlevingskans. Deze moeten zo snel mogelijk worden weggevangen en worden overgebracht naar het Vogelhospitaal in Naarden.